U bent hier

Das Leben der Anderen

Printvriendelijke versieVerstuur via emailPDF versie

In deze film uit 2006 wordt een beeld geschetst van de activiteiten van de Oostduitse Staatssicherheit (Stasi). Gerd Wiesler observeert mensen in opdracht van de Oostduitse regering. Gaandeweg wordt hij zich bewust van zijn eigen armzalige leven en komt hij tot de ondenkbare keuze… informatie achterhouden voor zijn oversten. Goed gevonden voor een filmplot, in de realiteit was deze keuze quasi onmogelijk. In de loop der jaren groeide de Stasi uit tot een dienst met meer dan 91.000 medewerkers en over de 300.000 burgerinformanten, wat betekende dat zowat 1 op 50 mensen in de DDR met de Stasi samenwerkte (http://nl.wikipedia.org/wiki/Stasi). Op de keper beschouwd is dit pure horror waar wij gelukkig van gespaard worden.

En toch moest ik aan dit alles terugdenken toen we via een gunstige wind vernamen dat zich  tijdens de laatste maanden van onze professionele carrière gelijkaardige feiten afspeelden in De Steenman. Een secretariaatsmedewerkster belde blijkbaar ex-personeelsleden op om belastende informatie te verzamelen. In tranen zei ze dat de toestand helemaal niet meer te houden was, dat alles misliep… Of er mensen in dit verhaal meestapten weet ik niet. Wel is zeker dat een aantal mensen vond dat dit ver over de grenzen van het welvoeglijke ging en pertinent weigerde om hierin mee te gaan. Een ontslag om dringende reden (wat voor de werkgever het goedkoopste scenario vormt) is er niet van gekomen, dus heeft deze actie al bij al niet veel opgeleverd (er was trouwens ook geen belastend materiaal te vinden).

De hamvraag blijft waarom mensen bereid zijn tot dit soort acties. De vraag of dergelijke opdracht van bovenaf wordt opgelegd doet eigenlijk niet terzake (en in deze trouwens ook niet verifieerbaar). Deze activiteit getuigt van zo’n extreme vorm van dociliteit dat we er moeten vanuit gaan dat dit tot een deel van iemands persoonlijkheid is geworden. Onwillekeurig moet ik dan terugdenken aan een open vergadering van het Masereelfonds ergens in Leuven tijdens de jaren 90 van de vorige eeuw waarop ik toevallig was aanbeland. De gastspreker – Ludo Abicht – wees er toen op dat heel wat ‘grondleggers’ van communistische regimes ooit seminaristen waren geweest en dat het wellicht de moeite loonde om hierover een studie te maken. Nogal wat oude methodieken werden overgenomen en aangepast aan de nieuwe leer. In de praktijk blijken de nieuw uitgewerkte structuren op lange termijn niet zo efficiënt. Of, hoe nog maar eens blijkt dat het origineel altijd beter is dan de kloon… je hoeft het niet te institutionaliseren tot een KGB of Stasi. Een mentaliteit van gehoorzaamheid en zelfkritiek aankweken volstaat… het begint bij klikken op school.

Maar genoeg gelachen. Deze situatie leert ons nog veel meer over het eigenlijke werkterrein. Observeren en rapporteren wordt er met de paplepel ingegeven. Het wordt als een tweede natuur. Maar stellen we ons nog de vraag wat relevante observatiegegevens zijn (en wat tot de privésfeer van de bewoners behoort)  en wat we met al deze gegevens (mogen) doen?  Een bewoonster confronteerde er mij ooit mee… “maar gij weet dat toch… dat staat toch in het verslagboek…”. Ze kon niet begrijpen - of was het geloven - dat wij als begeleidend team niet alles wisten wat er gebeurde in De Steenman. Toen we hierop verder doorgingen kreeg ik bijna het verwijt dat ik niet professioneel genoeg bezig was omdat ik niet van alles op de hoogte was. En eens te meer moest ik terugdenken aan de grote frustratie van de abolistionisten: de grootste tegenstanders van de afschaffing van de slavernij waren vaak de slachtoffers zelf… Of weerom de angst voor vrijheid.

Das Leben der anderen inspireerde heel wat mensen om te zoeken hoe dergelijke excessen en institutionalisering kunnen vermeden worden. Opvoeding en onderwijs krijgen daarin een centrale plaats. Websites als http://histoforum.net/lesmateriaal/lebenderanderen.htm bieden lespakketten aan om hierrond te werken. Een ideetje om iets gelijkaardigs uit te werken voor de zorgopleidingen? Een bredere kijk kan nooit kwaad.